بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله، و الصلاة والسلام على رسول الله، و على آله و صحبه و من والاه .. و بعد:
برادران مسلمانم .. در آغاز دعا میکنم که الله متعال نماز، روزه، دعا، تلاوت وسایر طاعات و عباداتت را قبول فرماید.
سپس باید دانست که در پایان اینماه مبارک (ماه رمضان) الله عزوجل بر بندگان خود یک عبادتی بزرگی را فرض گردانیده که او زکات فطر است، و بنده کوشش میکنم در بارۀ آن چیزی توضیحات و روشن اندازی کنم، تا مورد نفع واستفادۀ برادران مسلمانم گردد.
زکات فطر یعنی چه؟
زکات فطر یعنی: پرداخت مقدار معینی از قوت (طعام و غذای) که بیشتر میان مردم رواج دارد، به عنوان واجب شرعی که به مستحق داده میشود.
حکم آن چیست؟
زکات فطر واجب است، بناءً کسی آنرا با وجود توانائی پرداخت نکند گناهکار میشود.
بر کدام کس واجب است؟
بر هر مسلمان – اعم از مرد، زن، پیر، جوان، بالغ، نابالغ، نوزاد، آزاد، برده، غنی، فقیر، مسکین - که تا غروب آفتاب آخرین روز رمضان زنده بوده، و علاوه از قوت و نياز ضروري يک شبانه روز خود و فرزندانش چيزي اضافه داشته باشد.
و بر شخص واجب است که زکات فطر خود و کساني را که نفقه آنها بر عهده او است مانند همسر و فرزندان و خدمتکارش – اگر مسلمان باشند – بپردازد.
از ابن عمر رضى الله عنهما روايت است:
«أمر رسول الله صلى الله عليه وسلم بصدقة الفطر عن الصغير والکبير والحر والعبد ممن تمونون». ترجمه: {پيامبر -صلى الله عليه وسلم- به دادن زکات فطر از کوچک و بزرگ و آزاد و برده، و کساني که نفقه آنها بر عهده شما است امر فرموده است». حدیث صحيح : نگاه ارواء الغلیل (835).
حکمت از مشروعیت آن چیست؟
فایده و حکمت عملی پرداخت زکات فطر، طهارت و پاکیزگی روزهدار است که خلل و نقصان روزه را جبران میکند. همانند سجده سهو که نقصان نماز را جبران میکند، اما فایده اجتماعی زکات فطر، تعاون و همکاری در تأمین غذای بینوایان در روز عید و رمز فراموش نکردن فقرا و نیازمندان است، که به شکل عمومی و تکلیف شرعی واجب شده است.
از ابن عباس رضى الله عنهما روايت است : «فرض رسول الله - صلی الله علیه وسلم - زکاة الفطر طهرة للصائم من اللغو و الرفث، و طعمة للمساکين فمن أداها قبل الصلاة فهي زکاة مقبولة، و من أداها بعد الصلاة فهي صدقة من الصدقات». ترجمه: {پيامبر - صلی الله علیه وسلم - زکات فطر را به عنوان پاک کننده ى روزهدار از سخنان بيهوده و دشنام، و بعنوان رزق و خوراکى براى مساکين واجب کرده است. پس هر کس آنرا قبل از نماز (عيد) بدهد، آن زکاتى قبول است و هر کس آنرا بعد از نماز عيد پرداخت کند صدقهاى همچون (ساير) صدقات است (به عنوان زکات فطر محسوب نميشود}. حديث حسن است: روایت امام ابو داود (1609) و ابن ماجه (1827).
آنرا از چه چیز و چه مقدار داده میشود؟
آنرا يك صاع از غذا و قوتى داده میشود كه مصرف آن در ميان مردم بيشتر رواج دارد، همچو برنج و گندم و خرما و غیره.
از ابو سعید خدری رضی الله عنه روایت است که گفت: «كُنَّا نُخْرِجُ فِي عَهْدِ رَسُولِ الله - صلی الله علیه وسلم - يَوْمَ الْفِطْرِ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ، وَكَانَ طَعَامَنَا الشَّعِيرُ وَالزَّبِيبُ وَالأَقِطُ وَالتَّمْرُ». (بخارى:1510) ترجمه: {ما در زمان رسول الله- صلی الله علیه وسلم - يك صاع از طعام را صدقه فطر ميداديم. و طعام ما در آن دوران: جو، كشمش، كشك و خرما بود}.
صاع: پيمانۀ نبوی است كه برابر چهار مشت میانه میباشد، که با وزن گرمها تقريباً دو كيلو و چهار صد گرم ميباشد.
آیا پرداخت قیمت آن جایز است؟
خلافی نیست که افضل و بهتر آنست که فطریه را از خوراک داده شود؛ زیرا پیامبر – صلی الله علیه وسلم – از خوراک دادند، و در بیان حکمت آن نیز چنین فرمودند: «طعمة للمساکين» یعنی: طعام و خوراکی است برای بینوایان، وکسی آنرا از طعام میدهد هیچ عالمی در صحت عمل او خلاف ندارد، ولی کسیکه قیمت آنرا میپردازد (از بجای طعام پول میدهد) علماء در صحت عمل او خلاف دارند
.
اکثر علماء از جمله امام مالک و امام شافعی و امام احمد - رحمت الله علیهم –
پرداخت قیمت را جایز نمیدانند، و میگویند: اینکار خلاف سنت رسول الله – صلی الله علیه وسلم – است؛ زیرا حضرتشان از طعام پرداخت نمودند در حالیکه در زمانشان پول هم وجود داشت، و اگر اینکار جایز میبود حتماً بیان مینمودند.
ولی امام حنیفه – رحمت الله علیه – پرداخت قیمت را جایز میداند، ومیگوید: غرض از آن دفع حاجت مساکین و بینوایان است، و این غرض به پول هم انجام میگیرد، بلکه گاه به پول زیادتر نیاز میداشته باشد.
چه وقت باید آنرا پرداخت کرد؟
بهترین وقت برای پرداخت آن روز عید پیش از نماز عید است، و اگر یک یا دو روز پیشتر هم پرداخت کند جایز است، ولی جایز نیست که آنرا بدون عذر تا بعد از نماز عید بهتأخیر انداخت.
از ابن عمر – رضی الله عنهما - روايت است : «أمر رسول الله – صلی الله علیه وسلم – بزکاة الفطر أن تودي قبل خروج الناس إلي الصلاة» ترجمه: {پيامبر – صلی الله علیه وسلم – دستور داد تا زکات فطر قبل از خروج مردم براي نماز عيد، پرداخت شود}. متفق عليه.
و از نافع –
رحمت الله علیه - روايت است : «کان ابن عمر – رضی الله عنهما -يعطيها الذين يقبلونها، و کانوا يعطون قبل الفطر بيوم أو يومين» ترجمه: {ابن عمر زکات فطر را به کساني که آنرا قبول ميکردند ميداد و به آنان يک يا دو روز قبل از عيد داده ميشد}. روایت بخاری.
و در حديث ابن عباس
– رضی الله عنهما – گذشت که آنحضرت – صلی الله علیه وسلم – فرمودند: « فمن أداها قبل الصلاة فهي زکاة مقبولة، و من أداها بعد الصلاة فهي صدقة من الصدقات». ترجمه: {هر کس آنرا قبل از نماز (عيد) بدهد، آن زکاتي قبول است و هر کس آنرا بعد از نماز عيد پرداخت کند صدقهاي همچون (ساير) صدقات است (به عنوان زکات فطر محسوب نميشود}.
برای کدام کس آنرا داده میشود (مستحقان آن کدام کسانند)؟
زکات فطر برای مساکين وبینوایان داده ميشود؛ به دليل فرمودۀ پيامبر –
صلی الله علیه وسلم - در حديث ابن عباس – رضی الله عنهما - : «وطعمة للمساکين» یعنی: {زکات فطر رزق و خوراکي است براي مساکين}.
فقیری که زکات فطر را میگیرد، آیا میتواند آنرا از تن خود برای فقیر دیگری بهعنوان فطریه بدهد؟
آری! میتواند آنرا برای فقیر دیگری بهعنوان فطریه بدهد، چون فقیر زکات فطر را گرفت ملک او میشود سپس میتواند در آن هرگونه تصرف کند: بخورد، یا بفروشد، یا صدقه دهد، و یا هدیه کند ...
آیا لازم است هر کس خودش شخصاً فطریه را به فقیر دهد، یا اینکه میتواند کسی دیگر را وکیل سازد؟
لازم نیست، بلکه میتواند کسی دیگر را وکیل سازد، مگر باید کسی را که وکیل میسازد مسلمان و امین باشد، تا آنرا برای مساکین در وقت محددش برساند.
فطریه را باید در جای بود وباش خود ادا کند، یا جایز است که آنرا به دیگر کشورها بفرستد؟
اصل اینست که آنرا در جای بود وباش خود ادا کند، و به کشورهای دیگر نمیفرستد مگر در صورتیکه در جای بود وباش وی محتاجین نباشد، یا مردم کشور دیگر سخت محتاج باشند.
اگر قیمت فطریه را برای مؤسسههای خیری بدهد، تا ایشان خودشان فطریه را خریده و به مستحقین برسانند، آیا اینکار جایز است؟
اگر اینمؤسسهها مأمون و معتمد باشند، و فطریه برای مستحقینش در وقت محددش میرسانیده باشند، باکی ندارد که آنها را توکیل کند.
اگر شخصی از داخل شدن روز عید خبر نداشت، بناءً زکات فطر را پیش از نماز عید ادا کرده نتوانست، آیا میتواند آنرا بعد از نماز عید ادا کند؟
آری! میتواند آنرا بعد از نماز عید ادا کند، زیرا او در این صورت معذور میباشد.
آیا از بجای طفلان خردسال هم فطریه داده میشود؟ و از طفلیکه هنوز تولد نشده است نیز داده میشود.
بله! واجب است که از بجای طفلان خردسال نیز فطریه داده شود، اما طفلیکه هنوز تولد نشده است واجب نیست که از بجای او فطریه داده شود، مگر اگر بدهد خوب است؛ زیرا پیشوای ما حضرت عثمان – رضی الله عنه – از تن طفلیکه هنوز تولد نشده فطریه میدادند.
کسیکه پیش از عید وفات کند آیا از بجای او فطریه داده میشود؟
اگر پیش از غروب آفتاب آخرین روز رمضان وفات کند بر وی زکات فطر نیست، اما اگر شب عید وفات کرده باشد بر وی زکات فطر است، و ولی وی از بجایش فطریه میدهد.
در پایان دعا میکنم که الله متعال همۀ ما را بآنچه دوست دارد و باعث خوشنودیاش میشود توفیق دهد.
و الله اعلم و صلی الله علی نبینا محمد و علی آله و صحبه وسلم.